Angina Pectoris
by Nazim Hekmit
If half my heart is here, doctor,
the other half is in China
with the army flowing
toward the Yellow River.
And, every morning, doctor,
every morning at sunrise my heart
is shot in Greece.
And every night, doctor,
when the prisoners are asleep and the infirmary is deserted,
my heart stops at a run-down old house
in Istanbul.
And then after ten years
all i have to offer my poor people
is this apple in my hand, doctor,
one red apple:
my heart.
And that, doctor, that is the reason
for this angina pectoris–
not nicotine, prison, or arteriosclerosis.
I look at the night through the bars,
and despite the weight on my chest
my heart still beats with the most distant stars.
Trans. by Randy Blasing and Mutlu Konuk (1993)
SIDAY | Comment (1)Poplunganon
Kasagaran,
iba nga tawo it’ nagbabayad
hit’ at’ utang nga kaburot-on.
Uncategorized | Comment (0)Nakausa
Ay’ pagpinakurii it’ im’ ulo
waray na gad yana nagbabasa hin siday
ngan waray sapayan kun ito maraksot o maupay
-Nicanor Parra
Nakausa, ha balay ako naghingaday
bahin hin mga paaliday:
Hi Timothy nagtaklos han umal
basi magtiak han sungo.
(Kay may gas pa man.)
Hi Athena nanmaribi han mga
orchids niya nanay.(Umuran pa
la kanina.)
Hi Alexious nagbitbit han baldi
para umalog. (Di ba
nagpataod na kita hin gripo?)
Hi Lyra nagpakusina, babantayan
kuno niya an tinuon. (Pastilan, iton
“rice cooker” di gad tinutukagan.)
Nakausa, ako naghinangad,
nagpinungko, nagkinita ha hirayo.
SIDAY | Comment (0)All You Who Sleep Tonight
by Vikram Seth
All you who sleep tonight
Far from the ones you love,
No hand to left or right
And emptiness above -
Know that you aren’t alone
The whole world shares your tears,
Some for two nights or one,
And some for all their years.
The Last Toast
by Nicanor Parra
Whether we like it or not,
We have only three choices:
Yesterday, today and tomorrow.
And not even three
Because as the philosopher says
Yesterday is yesterday
It belongs to us only in memory:
From the rose already plucked
No more petals can be drawn.
The cards to play
Are only two:
The present and the future.
And there aren’t even two
Because it’s a known fact
The present doesn’t exist
Except as it edges past
And is consumed…,
like youth.
In the end
We are only left with tomorrow.
I raise my glass
To the day that never arrives.
But that is all
we have at our disposal.
An paghugos ni ‘Tay Gayok kan Man’ Uyik nga parahubog
Ting!
Sinaog han barsa
an imo lawas—
linikid han buri nga banig—
nga daw sugad hin suman.
Klang!
Tagkinyentos an misa-kantada
(kuha-dul-ong);
Tres syentos—
ordinaryo la nga misa.
Ting!
Kun bendita la,
waray bayad.
Klang!
Ginpabenditahan
ko la ikaw.
Ting!
Hala, makadi ako.
Kristo ako yana
hit’ tupada niyan didto
ha Kan-Olango.
Klang!
Adi na la nga mga bagting,
an magsumat nga tapuon ka
dit’ ha langit.
Ting!
SIDAY | Comment (0)Usa nga Pagpasipara Pagtulidong han Waraynon nga Pamahungpahong
Sabwag dawa,
Tumurok, diri–waray la.
-
Usa nga darahonon ha Waray
Ano gud an buot sidngon han ngaran nga Waray—gawas han literal nga kahulogan hini? Kay ano nga tinawag hini nga katawhan an ira kalugaringon nga Waray? May kalabotan ba ini han ira paglantaw han kinabuhi? Kun sugad, ano ini nga klase hin pagkita han kalibutan og kinabuhi may-ada an mga Waray?
Syahan tugoti ako niyo pagesplikar kun ano an akon buot ipasabot han akon paggamit han pulong sa “pamahungpahong.”
Iginpapakahulogan ko an pulong nga “pamahungpahong” hin “paglantaw, pag-abat, og pagsantop han kinabuhi.” Angay gihapon hibaroan nga gawas ha impluwensya han Simbahan Katoliko an “pamahungpahong” nga akon igsaysay.
San-o ako magtikang pagsari pagbaton hadto nga nauna nga mga pakiana, karuyag ko anay maghingaday kun tiunan-o gin-nga-ngaranan han mga Waray pinaagi hin agnay an mga butang-butang: manananap, matanom, o matawo man.
Kay ano nga tinatawag nga “malonbalonan” an malonbalonan han manok?
Kay ano nga tinatawag nga “rahondahon” an rahondahon han bukad?
Kay ano nga tinatawag nga “balay-balay” an balay-balay nga hinihimo han mga mutato kun nagmumuruglay?
Kay ano tinatawag nga “matabata” an munyika?
An akon karuyag ipasabot, nga an
usa nga pamaagi hin pag-ngaran ha Waray nga pinulongan amo an paggamit hin “pag-alid-agid.” Tinawag nga “malonbalonan” an malonbalonan han manok kay alid-agid ini hin balonan. Tinawag nga “rahondahon” (petal) an rahondahon han bukad kay alid-agid ini hin dahon. Tinawag nga “balay-balay” an balay-balay kay alid-agid la ini han tuod nga balay…etc. etc. etc.
Ano an ipinapakita hini nga akon ginhihingaday? Dinhi aton nakikit-an kun tiunan-o linalantaw han
usa nga Waray an kinabuhi, ngan kun tiunan-o inaayad han iya linggwahe an iya kalibutan.
Usa liwat nga nagataw dinhi amo an “pamahungpahong” han mga waray ngadto han mga butang ha iya palibot. An pulong nga “balay” in nangangahulogan hin “sirongan,” “pamilya,” og “seguridad.” An pulong nga “balay-balay” in may pagka-inosente, “mulay-mulay” og marayhak nga kahulogan. An termino nga “bata” nangangahulogan hin mutato o puya. Ha luyo nga bahin, an pulong nga “matabata” nagsisignal hin “mulay-mulay,” nga pamahungpahong og magaan nga pagkita han nasabi nga butang. Sigon pa ni Octavio Paz, “adults can transcend their solitude and forget themselves in games….” Dinhi, suspetsa ko natubod an pagkamalipayon han
usa nga Waray.
Usa ini nga makakag-isplikar kay ano nasiring kita nga maglipayon an mga Waray.
Sinisiring nga an pinulongan an naghuhulma han panmahungpahong han tawo ngan an panmahungpahong han tawo an naghuhulma han pinulongan. Kun sugad, an akon ginhingaday ha igbaw in nagpapakita kun tiunan-o hinulma han Waray nga pinulongan an panmhungpahong han
usa nga Waraynon og vice versa.
Ini ginhapon nga paagi pagngaran nga kun diin ha Waray la nga pinulongan hikakagian—in nagpapakita han iya pagsantop han kahimtang han tawo ha kalibutan. Dinhi gihapon aton hihikit-an kun ano an iya baton hini nga iya paglantaw og pagsantop han kanan tawo kahimtang.
Yana , karuyag ko tagan hin hirohilawig nga paghingaday an bahin han panmahungpahong han
usa nga Waray bahin han kinabuhi og kalibutan.
Linalantaw han
usa nga Waray nga an tawo in nabubutang ha kalarakan hin kawarayan ngan waray niya hul-os nga kontrol han iya kinabuhi. Mayda niya gahum santopon an kinabuhi og kalibutan. Manggud, kinikilala niya na pag-ultan han iya hunahuna ngan pagsantop han kinabuhi. Hihimoon, pananglitan, han
usa nga Waray an ngatanan nga paagi agud malamposan in
usa nga krisis og problema. An darahonon ha Waray nga nasiring: “Kamatayon gad la an waray remedyo.” in
usa nga pagpamatuod hini. Santop og karawat niya hin hul-os an kamatuoran han kawaray pulos han pag-awil—mamateryal o maemosyonal man nga butang. Santop niya nga waray hiya gahum saboton an tiarabot pa la nga mga butang. Nasasantop la han tawo an
usa nga butang human hiya magdesisyon, dida kun tima na ini matabo. Sumala,
Aada sasabuta,
Kon siya umabot na.
An ngaran nga “Waray,” suspetsa ko, in nagpapakita han panmahungpahong og pagsantop nira han kinabuhi mismo. Natipa ako han ideya nga nihilistic o, existentialist an panmahungpahong han
usa nga Waray. An
usa usa nga nihilistic o, existentialist nagdidiwara han pag-eksister han labaw pa ha iya—An Makagarahom (subay han ngaran nga iya iginlarang ha Makagarahom.). Lugod, kinilala han usa nga Waray an panginahanglan han tawo han relihiyon, manggud, diri na importante kun ano ini nga klase, an importante iya ini “nauulian” ha panahon nga magpalya an mga intelekwal og legal nga instutosyon han tawo, upod na an panhunahuna han tawo. Kay ano, pananglitan, nagpalya an Marxismo ha Rusya og iba pa nga dapit? Ha pagbanabana ko,
usa nga rason hini kay igindidiwara hini nga idolohiya an espiritwal nga panginahanglan han tawo. Diri ako nagdidiwara han kamatuoran han Marxismo kundi tinutudlok ko la an pagkukulang hini.
Kadako han naiiban nga kabug-on ha dughan—pananglitan, ha panahon hin krisis—kun in
usa nakakaluwas hin, “Bahala na.” Buot sidngon:
“Ginhimo ko an nga tanan
nga akon mahihimo. An Makagarahom
na an magbubot hiton akon kapalaran.”
O di man ngani,
“Igintutubyan ko an nga tanan
ha imo Bathala. Saho ko man,
Waray mawawara ha akon
kay waray ako nga daan.”
Ini nga kostomre ha akon pag-inoino an rason kay ano sumiring hi Orly Candari dida han libro ni David Martinez nga A Country of Our Own: Partitioning the Philippines (Bisayas Books 2004, p. 66):
“One can oppress a Waray, just anyone else… Just don’t insult him/her….I have nothing other than my dignity. Whatever you do, please don’t provoke me.”
Kay siring pa man han duduha nga darahonon:
An patay palangit,
An buhi pakawit.
Ngan,
An aton lawas diri gad aton,
Kanan ulod karaunon.
Hi Octavio Paz samtang iya igintutulidong an kinaiya han mga Mexikano dida han iya libro nga gin-ngaranan The Labyrinth of Solitude (Grove Weidenfield 1985) nga hinubad tikang ha Kinatsila ni Lysander Kemp og mga kaupod, nagsiring nga “man is not solely responsible with his actions.”
Linalantaw han
usa nga Waray nga waray niya hul-os nga gahum ha iya kinabuhi, siring ko pa man kanina. An ginkaibhan la han
usa nga Waray tikang ha mga Mexikano kay diri puy-aw (solitary) an pamahungpahong han
usa nga Waray. An kamakiiinomon, an kamakakantahon og kamakisasayawon hin
usa nga Waray in pira nga magpapamatuod hini. Hain ka makita hin parahubog dinhi ha
Leyte og
Samar (upod han Biliran) nga solo-solo kun mag-inom? Asya nga an pulong nga—ignom—nangangahulogan nga damo an nagbubuhat hini diri la kay uusa. “Social verb” an pulong nga “ignom;” “solitary verb” an pulong nga “inom.” Salit, bisan kun baga makuri an kinabuhi og ekonomiya magpapadayon gud permi an mga patron-patron og dinominggo nga irignom.
An usa pa nga ginkaibhan han Waray nga pamahungpahong tikang ha katundan, sumala han igin-asoy ko kanina, amo an tendensiya han katundan nga igdiwara an pag-eksister han usa nga butang kun diri na, pananglitan, akos santupon han iya panhunahuna an usa nga butang o panhitabo. Hinungdan han pagbutho han atheist og nihilist nga panhunahuna ha ira dapit. An
usa nga Waray, siring ko pa man, nasantop han pag-ultan han iya panhunahuna. Kun diri na niya akos santupon o waray na niya mahihimo ha
usa nga panhitabo—an Makagarahom o an mga diri-sugad-ha-aton an iya laladngan nga responsible. Hinungdan han pagtawaga ha iya nga “superstitious” han mga taga-katundan.
“Imagination can make a people happy but it will not make them wise,” sigon ni Blaise Pascal. Hi Blaise Pascal natuod nga an tanan nga butang akos santupon ngan ig-eksplikar han linggwahe han Matimatika. An ano man nga butang nga diri makwa-“quantify” in kadudaduda an existence. An buot sidngon ni Pascal han “wise” in nakahigot ha empirical nga pamaagi pagsantop han mga butang. Ha
usa nga bahin tama hi Pascal og sayop liwat hiya ha luyo nga bahin. Diri igkakalirong nga matungod han empirical nga pamaagi pagsantop han mga butang nakaabot an tawo ha bulan. Pero diri liwat igkakalirong ni Pascal nga kun diri matungod han imahinasyon han tawo diri liwat hiya makakaabot ha bulan. Kun diri matungod han imahinasyon han tawo diri maiimbento an eroplano, an makina, an telepono, an submarino og iba pa.
Ginamit ko kanina an pulong nga “existence.” Kay ano daw nga waray katugbang ini nga pulong ha Waray? Ano an buot sidngon hini bahin han Waraynon nga panmahungpahong bahin han kinabuhi? Waray ta termino para han pulong nga “snow” kay gawas man an nasabi nga butang ha aton geographical nga kaagi. May 32 kapulong an mga Badjao para han tubig. May sobra 50 nga pulong an mga Iskimo para han yelo. May sobra 30 nga pulong an mga Agta nga an kahulogan “pangisda.” Dara nga waray ha Waray hini nga konsepto, ano an iya paglantaw han iya existence, kun sugad?
An pulong nga “existence” in pwede hubaron ha Waray hin “aada, ” “mayday,” o “pag-ukoy (ha kalibutan).” Pero mas hirohirani an urhi kay han nauna. Panginanoon ta daw an ugat han nasabi nga termino—ukoy. Buot sidngon, hunong. Hunong tikang diin? ha usa nga paglakaton? o, ha usa nga klase hin kahimtang (state of being)? Kun matugot kita nga may kamatuoran an una ta nga tigo, may posiblidad nga diri nangangahulogan nga sayop an ikaduha nga aton tigo. Ngan kun tinuod an ikaduha nga aton tigo di nangangahulogan nga sayop an una. Yana, kun matugot kita nga may kamatuoran ini nga akon ginhihingaday, an sunod ko nga pakiana: Ano nga klase hin kahimtang—“existence” o, “non-existence”?
Suspetsa ko, nangangahulogan ini nga pulong nga “pag-ukoy” hin non-existence in the metaphysical sense. Kay kun an pulong nga “pag-ukoy” nangangahulogan nga “paghunong tikang han kahimtang nga ‘non-existence’,” (buot sidngon “na-exist an usa nga hinimo”) kay ano nga waray ha Waray nga pinulongan katugbang an pulong nga “existence”? Og kay ano nga “hunong” (stop) an iya pag-ngaran? Lugod mayda ta pulong nga “nawaray,” “nawara,” “naanaw,” nga nagpapasabot hin pag-undang pag-exist ngan an mga katugbang hini—nagkamay-ada, nakagian, nabanhaw nga nagpapasabot hin pagbalik ha existence.
Ha aton pa, an pulong nga “pag-ukoy” nga nangangahulogan “pag-undang,” o “paghunong” nangangahulogan hin to exist and to live in the physical sense. Duduha kun sugad an pagkulaw hin usa nga Waray han iya “pag-ukoy” o, existence: metapisikal og pisikal.
Ha takna nga an us nga tawo umabot ha kalibutan, naundang hiya pag-exist in the metaphysical sense ngan na-exist na hiya in the physical sense. Ngan ha takna nga bumaya na an usa nga tawo hini nga kalibutan nabalik hiya pag-exist in the metaphysical sense og naundang man hiya pag-exist in the physical sense. An usa nga tumalikod-na-ha-kadayonan in tinatawag nga “nawara” (naWAra) e.g., hi nawara Polano, hi Nawara Polana. “Nawara,” kay diri na hiya “naukoy,” nabantad na hiya tikadto ha kadayonan nga pag-ukoy. Asya nga an usa nga turog (o, patay kun baga bumuhat pa) masiring nga “waray ako kalibutan” bahin han nahatabo ha iya palibot.
An usa nga diksyonaryo ha computer—An WordWeb naghatag han mga kahulogan han pulong nga “existence:” being, beingness, cosmos, creation, macrocosm, universe, world.
Ha aton pa, an mabuhi dinhi ha kalibutan in pag-undang ha pag-exist. Kun aanhi ka ha kalibutan di ka na-exist. Metaphysical an karaygan han pulong nga “pag-ukoy.”
Kun iya linalantaw nga an pagkabuhi ha kalibutan in usa nga porma hin kamatayon in the metaphysical sense, an “waray-waray la” nga pamahungpahong han usa nga Waray subay han akon paghingaday kanina in matatawag ta nga baton niya basi han iya pagsantop og pagkita han kinabuhi og kanan tawo kahimtang.
An tawo waray hul-os nga gahum ha iya mismo kinabuhi kay diri hi na-exist metaphysically. An kinabuhi seryoso, kun sugad, diri angay nga seryosohon agud ini diri bug-at “ukyan,” lugod, basi gumaan—taw-an. Usa ada ini nga rason kun kay ano talagsa ha mga Waray in nagbibitay kompara han mga Hapon.
Makikit-an ta ini nga kustombre ha mga kinadaan nga mag kanta, darahonon, susumaton, patigo, og siday. Kay ano ha mga kanta, darahonon, susumaton, patigo, og siday kita huhugot hin proweba? Tungod kay ini nga mga materyales (susumaton, patigo, darahonon, etc.) daw
usa ini nga surodlan diin natitipig an pamatasan, kinaiya, panlantaw og pamahungpahong han kultura kun diin ini nga mga susumaton,darahonon, etc… nagtitikang.
Han pagkanhi han Katsila og han Amerikano kadamo han mga porma kultural in naanaw—an epiko, an dirodilain nga porma han siday, mga kanta, mga istorya, ug damo pa. Pero may uusa nga porma nga hin pag-istorya in nakasalbar tikang han mga pandarahog han Katsila og Ameriano. Kay ano pananglitan, nagpadayon an pinusong nga istorya samtang an iba nga porma kultural nga Waraynon in nagkawara? Ini nagpapakita nga aada ha panmahungpahong han
usa nga Waray an tumawa. An pinusong nga istorya in bahin hin
usa nga tawo ha ngaran ni Juan Pusong, diin an iya mga kaagi permi iginhihimangraw ha makatatawa nga panlantaw. Basahon ta an
usa nga pananglitan ha ubos upod an mga patigo, darahonon, kanta, og siday:
Susumaton: Hi Padre Nagburod iginsaysay ni Leoncio Cabazares, Barugo,
Leyte
Hadto nga panahon nagkamay-ada hin epidemya, epidemiya ini nga gulpi, niyan nagsiring an mag-aram-aram nga mga tawo:
“An nga tanan nga tawo magpresintar han ira ihi, isulod ha garapa kay bangin kamo apektado hini nga epidemya.”
Niyan may
usa nga padi, an padi dida han bungto, may-ada bugto nga daraga, niyan ini nga daraga may uyab, burod ini nga manghod han padi. Kay sugo man pagkuha hin ihi, pumalit hin arinola an padi, didto hiya iihi kay ipriprisentar na ngadto han pinakadoktor. Hala gad daw, kay an padi baga nalipngawan, in’ iya manghod umihi didto han arinola, takay burod, intrigo. Pagkadto han padi han, kun baga yana, sentro pakiana hiya, “Doktora, ano an resulta han akon ihi?”
“Agi daw, Padre, burod ka!”
“Sus, nga ka sugad!”
“Ayaw la Padre kahadlok kay ini kanan Diyos mga hatag, an hiroti nga diri ka mahulog, diri ka matumba ug ayaw na pagtrabaho hin magbug-at.”
Matutuman kay larang man kuno sa Diyos, pero limbong han iya manghod. Di sige, magmamantinir ito hiya, iya ito ginsirbian nga iya tiyan. Takay, waray man ito tutubo.
Ada , inmabot an bulan han Mayo, patron nga patron ka duro, an iya mimisahan Santarin. An Santarin hadto kay waray pa kalsada, nag-aagi hin katunggan di may mga tulay-tulay kada libaong. Takay, tinugon hiya han doctor nga bangin ka mahulog, kapupunitan ka. Hala, han magmimisa na ha Santarin, naglalatay, mabari an latay, di hulog ngadto han libaong. Ini nga libaong kay gin-iinitsahan hini’n mga pago hin nipa nga linagusohan, may halo nga nakadto, naluok, kahulog niya kay dinmalagan an halo, totoo an padi…
“Intoy, Intoy!” Ambot ano an pakasabot niya kun lalaki ba, o diri.
“Intoy! Intoy! Lingi gad, bisan la ako makakita hito’n imo kahimo, kuntento na ako.”
Dalagan han halo ngadto han kaniyotiyoan.
Patigo: Mamauran, mamasirak
Permi tapatuhod an sarowal.
(manok)
Kun kakan-o pa nagmingaw
Dida pa panamok.
(namok)
Ismayling: Bisan ka pa Intoy magpakawati-wati
Magkurokulambid dida hiton poste
Di ka gud ____________________________
Kun di kan Tatay, Nanay mangaro hin lyabe
Darahonon:
An lagas nga naparayaw
Masirong han sagmaw
Nga an alisngaw
Makakamatay hin langaw.
Bisan paghatukan an kagang,
Makagangkagang la gihapon.
Kanta: Ripitipitin kinanta han Palo Rah Rah Rousers
ripitipitin, ripitin, ripitipitum, ripitum
dako an tiyan, dako an dughan
ripitipitin, ripitin, ripitipitum, ripitum
Diri man burod, diri man busog
Tingali an sisto an nakaurog!
Ano gud an buot sidngon han ngaran nga Waray—gawas han literal nga kahulogan hini? Kay ano nga tinawag nira an ira kalugaringon nga Waray? Ano nga klase hin pagkita han kalibutan og kinabuhi may-ada an mga Waray?
An poplunganon nga nasiring an maupay nga magbaton:
Sabwag dawa,
Tumurok, diri–waray la.