Dinhi hini nga jeep
hinihimo
hinin naglalaygay
nga jeep
an nag-aarom
ngan mag-itum-itum
nga mga dampog;
nga kapiraw an upod,
nga ha akon nag-aabyog,
nagpapakaturog,
sugad han pag-abyog
ngan pagpakaturog
hin nanay
ha ira mga pulahay.
Dinhi hini nga jeep,
pulahay kita nga tanan
hinin dampog ginhihinayhinay…
Pshhh!
piyunga an mata
ay’ hin aringasa,
katurog na
katurog na.
SIDAY | Comment (0)An nahabilin ha Nasunogan*
harigi nga
bagangbang,
hinahawiran
han mga gamot
han balagon
agud di mapokan,
ini kay basi hulton
ngan pasabton
an nagkauurhi
han mga agi nga ginbasolan
han namag-una
ngan han mga pagbabasolan pa…
ini nga harigi
han mga kaagi…
asya an yana
nga hirayo na
para balikon
han panumdoman.
* Nasunogan, ("a place where something is burned") sitio han Barangay Tutug-an, Barugo,
Leyte . Sinunog ini han mga “Moros” hinungdan han kaibalhin han bungto tikang ha “Binungtoan” (means “a place where the town was erected”) ngadto ha iya yana kinamumutangan. Sumala han katigurangan, hirani dinhi hini nga lugar igintindog nira Datu Sikatuna, Datu Kasadok ngan Datu Pangilawon—mga tungayod hini nga dapit—an syahan nga “Balangay” o “Barangay”, pira anay kagatos katuig san-o an bug-os nga kapurupud-an ginkolonisa han Espanya.
Lubi
may mga putot
nauuna kapurak;
may iba
mauuga na la
di pa gud matagak.
Uncategorized | Comment (0)Liso
Titurok ako,
nalalaya ka.
Waray ka man la kumita
han ak’ panmunga.
SIDAY | Comment (1)
Pagbuhi
Kan MJA nga bumol-iw ha kalibutan
17 April 2004 A.D.
Ha pagdumdom han
mangutngot nga matam-is
nga at’ pag-ukoy,
di ak’ maaram
kun hahawiran ta ikaw,
o diri.
Kun an kawarayan
usa nga kamatayon,
di ako maaram
kun hain an mas maupay—
an bumol-iw,
o an gumonit.
Uncategorized | Comment (0)
Tionan-o an paglubong han kamagsarangkay
Siyahan, pinaagi han mga dampog,
titirokon ngan pagbubutkon han langit
an at’ mga luha.
Kataliwan, lalakniton ta
an kada tagsa ha hunahuna;
di na kita magkakiriglala;
di na kita mag-iinuro-uropod;
di na kita maniniplat.
Ikaw, mapakadto tuo hinin
matapotapo nga Magsaysay;
hiya, iya susubayon an wala;
ako, babaktason ko an
lubak-lubak nga Sto. Niño.
Ngan dinhi hini nga punto
pagbabak-aron han langit
an iya binutok-butok nga turo
basi ipamaribi hinin kalsada
nga pagbabalik-balikon ta.
Uncategorized | Comment (0)Yana nga aadto ka na tumabok hinin salog
ay’ kabaraka
di ka hingangalimtan;
hin bukad ikaw pagdadad-an,
hin kandila pagtatagdokan,
hin pag-ampo paghahalaran;
may latayan tipakadto ha imo
ha ak’ panumdoman
nga ak’ pagtatabok-tabokan
kun pagmimingawon inin dughan.
Uncategorized | Comment (0)Pagturutulidong han Waraynon nga Pamahongpahong
Syahan, karuyag ko igsaysay kun ano an akon buot ipasabot han akon paggamit han pulong sa “pamahungpahong.” Ini nagpapakahulogan hin “paglantaw, pag-abat, og pagsantop han kinabuhi.” Karuyag ko gihapon klarohon an pagkagawas hini nga konsepto tikang han impluwensya han Katundan ug Kristyano nga tinuohan.
Ano daw la an buot sidngon han ngaran nga Waray—gawas han literal nga kahulogan hini?
Kay ano nga tinawag hini nga katawhan an ira kalugaringon nga Waray?
Ano nga klase hin pagkita han kalibutan og kinabuhi may-ada an mga Waray?
Kay ano “pag-ukoy” an tawag han mga Waraynon ha pag-ukoy dinhi ha kalibutan?
Ha akon ubos nga pagkita, may kalabotan ada ini han ira pinulongan ug paglantaw han kinabuhi.
An Gahum han Paglarang
Tiunan-o gin-nga-ngaranan han mga Waray an mga butang-butang: mananap, tanom, o matawo man? Pananglitan: Kay ano nga tinatawag nga “malonbalonan” an malonbalonan han manok? Kay ano nga tinatawag nga “rahondahon” an rahondahon han bukad? Kay ano nga tinatawag nga “balay-balay” an balay-balay nga hinihimo han mga mutato kun nagmumuruglay? Kay ano tinatawag nga “matabata” an munyika?
An akon karuyag ipasabot, nga an usa nga pamaagi hin pag-ngaran ha Waray nga pinulongan amo an paggamit hin “pag-alid-agid.” Tinawag nga “malonbalonan” an malonbalonan han manok kay alid-agid ini hin balonan. Tinawag nga “rahondahon” (petal) an rahondahon han bukad kay alid-agid ini hin dahon. Tinawag nga “balay-balay” an balay-balay kay alid-agid la ini han tuod nga balay…etc. etc. etc.
Dinhi aton nakikit-an kun tiunan-o linalantaw han usa nga Waray an kinabuhi, ngan kun tiunan-o inaayad han iya linggwahe an iya kalibutan.
Usa liwat nga nagataw dinhi amo an “pamahungpahong” han Waray ngadto han mga butang ha iya palibot: An pulong nga “balay” ha literal nga kahulogan in “sirongan,” “pamilya,” og “seguridad.” An pulong nga “balay-balay” in nagpapasabot hin “mulay-mulay” og marayhak nga kahulogan; An termino nga “bata” nangangahulogan hin mutato o, puya. Ha luyo nga bahin, an pulong nga “matabata” nagpapasabot hin “mulay-mulay” nga pamahungpahong ug magaan nga pagkita han nasabi nga butang.
Sigon pa ni Octavio Paz, “adults can transcend their solitude and forget themselves in games….” Dinhi, suspetsa ko natubod an pamahungpahong nga mulay-mulay ngan waray-waray la han usa nga Waray. Usa ini nga makakag-isplikar kay ano nasiring kita nga maglipayon an mga Waray.
Sinisiring nga an pinulongan an naghuhulma han panmahungpahong han tawo ngan an panmahungpahong han tawo an naghuhulma han pinulongan. Nagpapakita ini kun tionan-o hinulma han pinulongan an panmhungpahong han usa nga nasud og vice versa. Ini gihapon nga pamaagi pag-ngaran ha Waray nga pinulongan in nagpapakita han iya pagsantop han kahimtang han tawo ha kalibutan. Dinhi gihapon aton hihikit-an kun ano an iya baton o reaksyon hini nga iya pagsantop han kanan tawo kahimtang.
An Kawarayan
Linalantaw han usa nga Waray nga an tawo in nabubutang ha kalarakan hin kawarayan ngan waray niya hul-os nga kontrol han iya kinabuhi. Mayda niya gahum santopon an kinabuhi og kalibutan. Manggud, kinikilala niya an pag-ultan han iya hunahuna ngan pagsantop han kinabuhi. Hihimoon, pananglitan, han usa nga Waray an nga tanan nga paagi agud malamposan in usa nga krisis og problema. An darahonon nga nasiring: “Kamatayon gad la an waray remedyo.” in usa nga pagpamatuod hini.
Santop og karawat niya hin hul-os an kamatuoran han kawaray pulos han pag-awil—mamateryal o, maemosyonal man nga butang. Santop niya nga waray hiya gahum saboton an tiarabot pa la nga mga butang. Naiintindihan la han tawo an usa nga butang human hiya magdesisyon, dida kun tima na ini matabo. Sumala han usa nga darahonon: “Aada sasabuta, Kon hiya umabot na.”
An ngaran nga “Waray,” suspetsa ko, in nagpapakita han panmahungpahong og pagsantop nira han kinabuhi mismo. Natipa ako han ideya nga nihilistic o, existentialist an panmahungpahong han mga Waray. An usa nga nihilistic o, existentialist nagdidiwara han pagkamay-ada labaw—An Makagarahom (subay ha ngaran nga kanan tawo iginlarang ha Makagarahom). Lugod, kinilala han mga Waray an panginahanglan han tawo han relihiyon, manggud, diri na importante kun ano ini nga klase, an importante iya ini nauulian ha panahon nga magpalya an mga intelekwal og legal nga instutosyon han tawo, upod na an panhunahuna han tawo.
(Kay ano, pananglitan, nagpalya an Marxismo ha Rusya og iba pa nga dapit? Ha pagbanabana ko, usa nga rason hini kay igindidiwara hini nga idolohiya an espiritwal nga panginahanglan han tawo. Diri ako nagdidiwara han kamatuoran han Marxismo kundi tinutudlok ko la an pagkukulang hini.) Kadako han naiiban nga kabug-on ha dughan—pananglitan, ha panahon hin krisis—kun in usa nakakaluwas hin, “Bahala na.” Buot sidngon: “Ginhimo ko an nga tanan nga akon mahihimo. An Makagarahom na an magbubot hiton akon kapalaran.” O di man ngani, “Igintutubyan ko an nga tanan ha imo Bathala. Saho ko man, waray mawawara ha akon kay waray ako nga daan.” Ini nga kostomre ha akon pag-inoino an rason kay ano sumiring hi Orly Candari dida han libro ni David Martinez nga "A Country of Our Own: Partitioning the Philippines" (Bisayas Books 2004, p. 66): “One can oppress a Waray, just anyone else… Just don’t insult him/her….I have nothing other than my dignity. Whatever you do, please don’t provoke me.” Kay siring pa man han duduha nga darahonon:
“An patay palangit, an buhi pakawit.”
Ngan,
“An aton lawas diri gad aton, kanan ulod karaunon.”
Hi Octavio Paz samtang iya igintutulidong an kinaiya han mga Mexikano dida han iya libro nga gin-ngaranan “The Labyrinth of Solitude” (Grove Weidenfield 1985) nga hinubad tikang ha Kinatsila ni Lysander Kemp og mga kaupod, nagsiring nga “man is not solely responsible with his actions.” Linalantaw han usa nga Waraynon nga waray niya hul-os nga gahum ha iya kinabuhi, siring ko pa man kanina. An ginkaibhan la han usa nga Waray tikang ha usa nga Mexikano kay diri puy-aw (solitary) an pamahungpahong han nauna. An kamakiiinomon, an kamakikakantahon og kamakisasayawon han mga Waraynon in pira nga magpapamatuod hini.
Hain ka makita hin parahubog dinhi ha Leyte og Samar (upod han Biliran) nga solo-solo kun mag-inom?
Asya nga an pulong nga—ignom—nangangahulogan nga damo an nagbubuhat hini diri la kay uusa. “Social verb” an pulong nga “ignom;” “solitary verb” an pulong nga “inom.” Salit, bisan kun baga makuri an kinabuhi og ekonomiya hit Pilipinas magpapadayon gud permi an mga patron-patron og dinominggo nga irignom.
An Pagkamay-ada
An usa pa nga ginkaibhan han Waraynon nga pamahungpahong tikang ha katundan, sumala han igin-asoy ko kanina, amo an tendensiya han katundan nga igdiwara an pagkamay-ada (existence) han usa nga butang kun diri na, pananglitan, akos santupon han iya panhunahuna an usa nga butang o panhitabo. Hinungdan han pagbutho han atheist og nihilist nga panhunahuna ha ira dapit.
An usa nga Waray, siring ko pa man, nasantop han pag-ultan han iya panhunahuna. Kun diri na niya akos santupon o waray na niya mahihimo ha usa nga panhitabo—an Makagarahom o an mga diri-sugad-ha-aton an iya laladngan nga responsable. Hinungdan han pagtawaga ha iya nga “superstitious” han mga taga-katundan. “Imagination can make a people happy but it will not make them wise,” sigon ni Blaise Pascal.
Hi Blaise Pascal natuod nga an tanan nga butang akos santupon ngan ig-eksplikar han linggwahe han Matimatika. An ano man nga butang nga diri maiihap (unquantifiable) in kadudaduda an pagkamay-ada (existence). An buot sidngon ni Pascal han “wise” in nakahigot ha empirical nga pamaagi pagsantop han mga butang.
Ha usa nga bahin tama hi Pascal og sayop liwat hiya ha luyo nga bahin. Diri igkakalirong nga matungod han empirical nga pamaagi pagsantop han mga butang nakaabot an tawo ha bulan. Pero diri liwat igkakalirong ni Pascal nga kun diri matungod han imahinasyon han tawo diri liwat hiya makakaabot ha bulan. Kun diri matungod han imahinasyon han tawo diri maiimbento an eroplano, an makina, an telepono, an submarino og iba pa.
An Pag-ukoy ha Kalibutan
An ugat han pulong nga “pag-ukoy” in “ukoy”. Buot sidngon, hunong. Hunong tikang diin? ha usa nga paglakaton? o, ha usa nga klase hin kahimtang (state of being)? Diri ba an pulong nga “pag-ukoy” nagpapasabot nga ugsa an usa nga tawo makanhi ha kalibutan—diri hiya naukoy, naglalakaton hiya (or in motion?)? Kay ano nga ha pag-ukoy hin usa nga Waray ha kalibutan tinawag niya an iya kalugaringon nga “Waray”?
Buot sidngon ba, gamhanan hiya san-o hiya nakanhi ha kalibutan? Kun sugad, ubos nga klase hin kinabuhi an “mag-ukoy” ha kalibutan. Nagpapakita ini nga an “pag-ukoy ha kalibutan in kahukasi hin gahum. Mas may gahum an “kinabuhi” san-o an “pag-ukoy” ha kalibutan. Diri niya tinatagan hin igo nga bug-at an pag-ukoy dinhi ha kalibutan. Siguro, kay linalantaw niya nga lumalabay la an nga tanan dinhi ha kalibutan ngan an kanunay nga mga butang diri “naukoy.”
Asya ada nga naimbento nira an tuba ug ignom, agud liawon an kada tagsa nga kalugaringon tikang han “kawaray mahihimo” ha “pag-ukoy.” Kun iya linalantaw nga an pagkabuhi ha kalibutan in usa nga porma hin pagkawaray gahum ha metapisikal nga pag-inoino, an “waray-waray la” nga pamahungpahong han usa nga Waray subay han akon paghingaday kanina in matatawag ta nga baton niya basi han iya pagsantop og pagkita han kinabuhi og kanan tawo kahimtang.
Ha takna nga an us nga tawo umabot ha kalibutan, nawawaray na hiya. Ngan ha takna nga bumaya na an usa nga tawo hini nga kalibutan naundang an iya “pag-ukoy” ngan “kawarayan” ha metapisikal nga pag-inoino. An usa nga tumalikod-na-ha-kadayonan in tinatawag nga “nawara” (naWAra) e.g., hi nawara Polano, hi Nawara Polana. “Nawara,” kay diri na hiya “naukoy,” nabantad o, naglalakaton na hiya tikadto kun tikain man.
Waray la
An kinabuhi han tawo, kun sugad, diri angay nga seryosohon agud ini diri mabug-at ukyan, lugod, basi gumaan—taw-an. (Usa ada ini nga rason kun kay ano talagsa ha mga Waray in nagbibitay kompara han mga Hapon.) Makikit-an ta ini nga kustombre ha mga kinadaan nga mag kanta, darahonon, susumaton, patigo, og siday. Kay ano ha mga kanta, darahonon, susumaton, patigo, og siday kita huhugot hin proweba? Tungod kay ini nga mga materyales (susumaton, patigo, darahonon, etc.) daw Usa ini nga surodlan diin natitipig an pamatasan, kinaiya, panlantaw og pamahungpahong han kultura kun diin ini nga mga susumaton,darahonon, etc… nagtitikang.
Ano gud an buot sidngon han ngaran nga Waray—gawas han literal nga kahulogan hini?
Kay ano nga tinawag nira an ira kalugaringon nga Waray?
Ano nga klase hin pagkita han kalibutan og kinabuhi may-ada an mga Waray?
An poplunganon nga nasiring an maupay nga magbaton:
"Sabwag dawa, Tumurok, diri–waray la."
Uncategorized | Comment (1)Kawatan*
Kinawatan ka?
Maaram ka,
may nakayuniporme nga kawatan,
may hin-bisan-ano nga kawatan,
may nagtitinda nga kawatan,
may nadalagan ha eleksyon nga kawatan,
may mahatagon nga kawatan,
may “cum laude” nga kawatan,
ngan may kawatan nga kawatan.
Pito ka yukot nga kapurupod-an
nasud hin mga kawatan,
tuna han mga kawatan,
didto bayani an kawatan.
Baraan an kawatan.
Maupay nga tawo an kawatan.
Tinatawag nga “Honorable” an kawatan.
Riko an kawatan.
Marasa an kinabuhi han kawatan.
Kawatan hi Tatay.
Kawatan hi Nanay.
Kawatan ako hin siday.
* Nangangaro ako hin pasaylo kanda Ismail Tafiq, Yanti Soebiakto ngan B.S. Medina matungod hini nga akon pagpasipara.
SIDAY | Comments (2)
Pag-ampo
Parupamatbat : Ngan an mga dayo nahimo nga ginoo…
Parasabat : Nag-ukoy dinhi ha aton.
Parupamatbat: Maghimaya ka Mana Maria nga puno ka hin grasya…an ginoo nga dayo
aada ha imo, gindadayaw ka nga labi han mga Pilipino nga tanan ngan gindadayaw man an imo anak nga hi Don Juan.
Parasabat : Tagan mo kami niyan hin karan-on namon ha ikinaadlaw.
Pabusagon mo an amon mga panit. Pagwad-on mo an amon
panumdoman sugad han pagwara niyo han amon pinulongan.
Sarabat : Amen
Sugad han tinikangan, pag-antos nga waray kataposan…
Amen.
SIDAY | Comment (0)