Pagliwan hin Panumdoman: o Kay Ano Di Ko Kinahanglan Hin Iba Nga Linggwahe Komo Nasudnon nga Pinulongan

An uripon nga nayon

labi nga mapait kay han kamatayon.

-Iluminado G. Lucente

Diri maikakalirong an kadako han danyos nga nahimo han kolonisasyon ha mga kultura nga inalakbatan hini. Dara kay haloag ini nga himangraw bahin han epekto han kolonisasyon, akon lilimitahan an akon paghingaday ngada la han nagin epekto hini ha panumdoman han usa nga katawhan.

An kada pulong ha usa nga pinulongan in balayan han panumdoman han sibilisasyon nga nagamit han nasabi nga pinulongan. Iba an pamaagi han pagpadayag han kaagi og pag-abat (pwede gihapon tawagon ta ini nga pamahongpahong o sensibility) han kalugaringon nga pinulongan kaysa han dayo nga pinulongan.

Kitaon ta, pananglitan, an nahitabo hadi nga mga pulong ha ubos nga akon paghihingadayan.

An pulong nga “binukot” ug “monja”

San-o umabot na mga kolonisador, an pulong nga “binukot” han mga Bisaya in ginagamit ha pagpakahulogan nga “usa nga babayi nga tinago.” An mga Katsila liwat in may pulong nga alid-alid an karuyag sidngon han pulong nga “binukot”–an pulong nga “monja.”

An pulong nga binukot unob ha Binisaya nga kultura og an pulong nga “monja” unob ha Katundan nga kultura.

An usa nga binukot in kasagaran asawa hin usa nga datu. Waray iba nga burohaton kundi an pag-adman an ira mga kanta, siday, susumaton, epiko og kasaysayan. May nagseserbi ha iya. Diri ngani ini pwede tumunob ha tuna.

Ha luyo nga bahin, an kahulogan han pulong nga “monja” in naka-angkla ha Kristiyano nga pagtuo.

Ha paglabay han panahon dida han magin kristyanos na an mga tawo, binalyoan an pulong nga “binukot” han pulong nga “monja” kay waray na ini ipagamit han kapadian o waray na gamita han mga tawo matungod nga pagano an pulong nga “binukot.” Dinadara hini nga pulong o (han mga pulong) an kaagi han katawhan nga nagamit hini. Para karawaton an bag-o nga tinuohan (Kristiyano), kinahanglan nga rub-on an daan nga struktura han ira pagtuo pinaagi hin pagpara han mga konsepto han nasabi nga tinuohan. An usa nga konsepto in napapasa ha lingwahe. Basi ruba an daan nga tinuohan, angay nga rub-on o balyoan an pinulongan. Nasiring hi Volosinov, “an kada pinulongan may dinadapigan.” Hini nga kaso, an pulong nga “binukot” nadapig ha kultura han Bisaya ug an pulong nga “monja” nadapig ha kultura han mga kolonisador.

An pulong nga “buyong”

Ginagamit an ngaran nga “buyong” para han mga darayawon nga mangaraway. Yana, ginagamit ini basi magpakahulogan hin “tulisan.”

Ano man ito yana kay natural man la ha usa nga pinulongan nga magbag-o? Mapakiana kita.

Duduha nga klase nga pagbabag-o an inaagian han mga pinulongan. An usa, pagbabag-o para magmaribhong an pinulongan. An ikaduha, pagbabag-o nga tikadto hin kaanaw og kamatay.

Kun nawara adto nga mga pulong, may mawawara ba ha aton? Utro kita nga mapakiana.

Nasiring an usa nga Czech nga magsusurat hi Milan Kundera,“An kalugaringon (self) amo an kabug-osan han aton nanunumdoman.”

An kahimtang han Waraynon nga pinulongan yana

Dida han 2004 nga pag-aram¹ , nasabotan nga an kabataan  nga aada ha edad 9 anyos ngada ha 14 anyos in diri na nagamit han pipira nga mga pulong ha Waray kay binabalyoan na han Tinag-alog. An panuyo hini nga pag-aram amo an pag-assess kun nagamit pa ba ini nga kabataan han mga pulong ha Waray nga may kalabotan ha panimalay. Tinagan hin Iningles nga mga pulong an kabatan ngan pinapakianhan kun ano an Winaray nga mga katugbang hini.  Pananglitan, han pulong nga "door" imbes nga sumiring “sada”, nagamit hira han Tinag-alog nga “pinto”. Ha kaso han pulong nga "floor", imbes nga sumiring “salog (o papag), nasiring na ini nga “sahig.”

Stimulus word	Respondnets’ Sentence Construction/Definition in Waray
Bed fork platter	Ginagamit para magpahinga Kaparis hin kutsara Binubutangan hin guti-ay nga amount hin kan-on

An usa pa nga maka-aalarma hini nga kahimtang han lingwahe hini nga mga kabataan amo an kawaray nira suhito nga pinulongan. Diri nakakag-Iningles hin tadong. Diri nakakag-Tinag-alog hin tadong. Diri nakakag-Winaray hin tadong.

Implekasyon ha Identidad/Kinaiya

Naka-angkla ha unob nga pinulongan an identidad han usa nga nasud. An Waray nga pinulongan asya an tutongtongan han pagkapilipino han mga Waraynon.; An Cebuano nga pinulongan asya an tutongtongan han pagkapilipino han mga Sugboanon. An Hiligaynon nga pinulongan asya an tutongtongan han pagkapilipino han mga Ilonggo. An Ilokano nga pinulongan asya an tutongtongan han pagkapilipino han mga Ilokano. An Kinaray-a asya an pinulongan asya an tutongtongan han pagkapilipino han mga Karay-a. … An Tagalog nga pinulongan asya an tutongtongan han pagkapilipino han mga Tagalog.

Diri kay an Tagalog an hihimoon nga nasudnon nga pinulongan diin matungtong an tanan nga mga Pilipino(bisan an mga diri namamagtag-alog) ug hihimoon la nga panapong an iba nga pinulongan. Kay ano diri himoon nga opisyal tanan nga pinulongan (officila langauges) han Pilipinas ngan waray na usa nga “nasudnon nga pinulongan (national language)? Ba man iton Espanya, waray nasudnon nga pinulongan, tanan nga pinulongan ha iya nasasakopan konikonsidera nga opisyal.

Ha pagtima, mahuram ako hin pipira nga mga pulong tikang kan Agha Shahid Ali nga nasiring:

Kinahanglan ta balikan an dapit nga aton hinigugma basi nira masantop an mga butang nga ira paparaon aton hinigugma.

Uncategorized | Comment (0)

For Mutual Respect & Cultural Equality

One common misconception about the Philippines is that it speaks only one language–and that is Tagalog (honey-coated as Filipino). In fact, Tagalog/Filipino speakers comprise only 29% of the total population and the rest are Non-Tagalogs. And now, there is a petition at the Supreme Court by a group called WIKA. It is questioning the use of English as a medium of instruction at all eduactional levels; arguing that it is unconstitutional. In short, WIKA is aiming (again), to impose the Tagalog/Filipino at all educational levels all through out the archipelago. (Actually, they have been doing this for a very long time since Manual Quezon in 1935). To cite an example, Palawan used to be a Cuyonon speaking island. Now, it has become a Tagalog speaking province. Many languages in the country are dying because of this wide spread Tagalization.

How come it is considered a national language when majority of the inhabitants of the Philippines are non-Tagalog? Well, it is history and politics again. And it would be improper to discuss them here.

One would argue that it is English that is a threat to the Tagalog/Filipino language and other Philippine languages. If English is a threat to the Tagalog/Filipino language because it is foreign, then Tagalog/Filipino is also a threat to all the NON-Tagalog languages for the same reason. The English language, from the non-Tagalog point of view, is neutral in the sense that it is use globally. Tagalog/Filipino has no value of that kind for the NON-Tagalog people except to the Tagalog people themselves. Let the Tagalog people keep their language in their own territory, and the non-Tagalogs will do likewise. 

Tagalistas consider defending one’s language as "regionalism". We could argue, then, that the imposition of Tagalog/Filipino to the NON-Tagalog people such as Waray, Cebuano, Ilonggo, Kapampangan, Ivatan, etc. etc. etc. is colonialism. Can’t we build a nation that is grounded on mutual respect and cultural equality?

Defending one’s language is nationalism and never "regionalism." One must remember that there never was a Philippines before the westerners came. There never was a Philippines before 1521. However, the Ilonggo nation, the Cebuano nation, the Maranao nation, etc. etc. etc were and still are there . And these nations have their own respective history which could be traced back to the beginning of time. And these are being manisfested in their respective languages. How old is Filipino language? It was only instituted in 1935. How old are the indigenous languages in the Philippines?

The Philippines is an assembly of nations. It is not a nation. Definitely not a Tagalog nation. The kind of nationalism that is being perpetuated by Imperial Manila (specifically people from UP Diliman) is Tagalog nationalism at the very core.

I don’t advocate secession. I am for cultural equality and mutual respect.

We brag to the world that we are in a democratic country. Let’s put that into practice.

Current Affairs | Comments (17)

An Pagsiday o Kun Ako Nakakahuram hin Kapadla

  Kan WXYZ han pagkita ko han iya maanyag nga nawong

^^^

Namamagkaro-kayakan.

Namamagtinuok.

Namamaghuring-huring.

Namamagkaragtatawa.

Hi ako.

^^^

Nagpipinuro-pulilid

dida hiton higdaan

kataliwan, nalurop

ngadto ha kahidman–

(diin agsob ako mawara

ug magliniyongliyong)

ha hunahuna

ug kasingkasing

hinin katutnga

^^^

tubtob nga sangpiton

han message relay

han kamanokan ug

araba han kaayaman

nga waray nag-aampo…

^^^

naghahangos ako

nga naotwa–

waray dara nga ngaran

hadto nga akon hinkit-an.

Uncategorized | Comment (0)

Nag-ugday an Bulan

Hadto

ako an naglalawag

han kamutatohan

nga nagdadakop-dakopay,

nagpapaplanatay,

nagbuburong-balay

ha kalsada

diin an mga tapo-tapo

naapi han rugyaw,

naglulutaw-lutaw,

nagtatapwad upod

han iyagik ug karagtatawa.

^^^
Tikang la ibutang ha altar

han kada panimalay

ito nga kahon

nga waray hunong kun

makatikang hin yawyaw,

waray na nagmumuroglay,

waray na nagpaplanatay,

waray na nagbuburong-balay

kun nahuhul-os iton

akon kalidong.

An mga tapo-tapo

pirmi na namumuroko

hinin kakalsadahan

sugad hit’ pirmi nga

pagpinanmuroko

hiton kamutatohan

atubangan hito nga kahon

nga waray hunong

kun magyinakan.

^^^

Kun mag-resign ako pagkabulan,

ambot kun bilngon ako

hini nga kamutatohan?

SIDAY | Comment (1)